Historia Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych 
w Warszawie 1928 – 1931

Gmach dawnej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Warszawie mieszczący się na warszawskiej Pradze przy ulicy Targowej 74, kończy w tym roku 85 lat. W trakcie projektowania siedziby dla dyrekcji kolei, której wydziały rozproszone były po całym mieście, posługiwano się nazwą Warszawska Dyrekcja Kolei Państwowych, jednakże zgodnie z 568 Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1926 r. (Dziennik Ustaw. Poz. 567 i 568) o utworzeniu Przedsiębiorstwa „Polskie Koleje Państwowe” w rozdziale III „Ustrój przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe” art. 20 stanowi powołanie Dyrekcji Okręgowych, tak więc w momencie oddania budynku do użytku w 1931 roku, poprawna nazwa brzmiała Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w Warszawie.

Pomysł budowy nowego gmachu dla Warszawskiej Dyrekcji Kolei Państwowych powstał w 1919 roku. Decyzja o budowie została wymuszona przebudową Warszawskiego Węzła Kolejowego, ponieważ nastąpiła konieczność rozebrania 5 budynków Dyrekcji Kolei. W związku z tym podjęto działania zmierzające do wybudowania jednego nowoczesnego gmachu, który miał skupiać prezydium dyrekcji i 12 wydziałów. Działalność i praca dyrekcji była w dość dużym stopniu utrudniona ze względu na to, że każdy wydział był zlokalizowany w innym miejscu. 

W związku z brakiem miejsca w Śródmieściu dla potrzeb scalenia wszystkich komórek dyrekcji wybrano tereny należące do kolei przy Dworcu Wileńskim, w miejscu gdzie w roku 1915 wycofujące się wojska rosyjskie doszczętnie spaliły i zniszczyły Dworzec Petersburski. Jako pierwszy na tym terenie, na zlecenie Warszawskiej Dyrekcji Kolei Państwowych, powstał w latach 1920-1921 dom w stylu dworkowym zaprojektowany przez inż. Wacława Szuszkiewicza, służący projektantowi za dom oraz pracownię, w której przygotowywał wiele projektów w tym prowizoryczny Dworzec Wileński wybudowany w rekordowo krótkim czasie (zaledwie 3 miesięcy). Budynek magazynowy tegoż dworca również projektu Szuszkiewicza obecnie stoi między budynkiem mieszkalnym a gmachem Dyrekcji, wykonany w tej samej formie co prowizoryczny dworzec Wileński.  W 1925 r. w Dyrekcji Kolei ułożono plan potrzeb i oczekiwań, który miał spełniać nowy budynek. Wacław Szuszkiewicz wiązał nadzieje na wykonanie projektu gmachu Warszawskiej Dyrekcji Kolei Państwowych, ostateczny projekt został zamówiony przez WDKP u profesora Politechniki Warszawskiej Mariana Lalewicza. 

W 1927 roku plan ten uległ zmianie w związku z przewidywanymi zwolnieniami pracowników WDKP i już zaktualizowany, w marcu tegoż roku, przekazany został do opracowania prof. Marianowi Lalewiczowi. Projekty wstępne, jak sam autor zaznacza, były gotowe na początku października 1927 r. i zostały zatwierdzone przez Ministerstwo Robót Publicznych 9 listopada 1927 r. pod numerem VIII-889. Plac pod budowę nowego gmachu wytyczono pomiędzy dworcem Wileńskim, a narożnikiem ulic Wileńskiej i Targowej. W założeniu projekt Lalewicza przewidywał nie tylko wzniesienie budynku DOKP, ale i regulację olbrzymiego kwartału obejmującego tereny dworca Wileńskiego. Na zakończeniu, czyli dawnej ulicy Zygmuntowskiej, a obecnie al. Solidarności, biegnącej pomiędzy dwoma zespołami budynków, miał stanąć łuk triumfalny Bitwy Warszawskiej 1920 roku. Koncepcja ta nie została zrealizowana i z całego wielkiego założenia zrealizowano jedynie gmach DOKP. Do prac budowlanych przystąpiono w marcu 1928 roku, rozpoczynając od wykopania fundamentów pod dwa bloki mieszkalne przy ul. Inżynierskiej, a 7 września dokonano uroczystego wmurowania kamienia węgielnego. Budowa postępowała bardzo szybko. W połowie 1929 roku, jak donosiła prasa, wszystko było już pod dachem, a dwa budynki mieszkalne i dwa pawilony biurowe miały być oddane do użytku jeszcze przed zimą 1929 r. Z dalszych doniesień prasowych wynika, że w styczniu 1930 r. część biur DOKP rozpoczęła funkcjonowanie w nowym gmachu, reszta zaś przeniosła się tam do 1 lipca 1931 r. 29 listopada 1931 roku dokonano uroczystego poświęcenia nowego gmachu. Aktu tego dokonał proboszcz parafii św. Floriana na Pradze, ks. Prałat Jan Poskrobko, zaś w uroczystości wzięli udział m.in. minister komunikacji Alfons Kuhn, wiceminister Witold Czapski, wicewojewoda warszawski Władysław Włoskowicz oraz komisarz rządu Władysław Jaroszewicz. Zaprojektowany przez Lalewicza zespół budynków składał się łącznie z siedmiu pawilonów. Dwa z nich były budynkami mieszkalnymi wyższych rangą urzędników DOKP. Pozostałe pięć pawilonów, połączonych ze sobą, to budynki biurowe.

19 marca 1933 roku nastąpiła ingerencja w architekturę budynku. Wdzięczni za niepodległość członkowie Okręgu Warszawskiego Kolejowego Przysposobienia Wojskowego, chcąc uczcić zasługi Józefa Piłsudskiego, odsłonili panteon z podobizną Marszałka z podpisem „1918 Józef Piłsudski 1933 Wielkiemu budowniczemu Polski w hołdzie”.  

Przez cały okres swojego funkcjonowania budynek należał do Polskich Kolei Państwowych, jednak niejednokrotnie „zmuszony” był użyczyć swojej gościnności urzędom, instytucjom czy władzom. W czasie II wojny światowej w części budynku mieściły się urzędy okupacyjne władz niemieckich. Podczas działań wojennych gmach nie uległ znacznym zniszczeniom, dzięki czemu w 1944 r. mogła w jego murach rozpocząć działalność redakcja gazety „Życie Warszawy”, w tym sam roku zostały ulokowane w nim władze miejskie, a od lutego do lipca 1945 r. budynek pełnił rolę siedziby rządu tymczasowego RP wraz z częścią podległych ministerstw, ochraniany przez II Batalion Strzelecki 2 Pułku Pogranicznego 64 Dywizji Wojsk Wewnętrznych NKWD. W okresie od 1944 do 1945 r. w byłym budynku mieszkalnym należącym do kompleksu DOKP mieścił się pierwszy w Warszawie Miejski Urząd Bezpieczeństwa Publicznego wraz z aresztem, który wcześniej używany był przez policję niemiecką oraz NKWD. W 1987 r. kompleks budynków ówczesnej Centralnej Dyrekcji Kolei Państwowych został wpisany do rejestru zabytków pod numerem 1311. 

W 2003 r. został przywrócony pierwotny wygląd reprezentacyjnych sal znajdujących się na pierwszym piętrze. W sali A zamiast portretów Ignacego Mościckiego oraz Marszałka Józefa Piłsudskiego powieszono kopię Godła Państwowego, wykonanego na wzór umieszczonego nad bramą wjazdową od ulicy Targowej.
30 grudnia 2009 r. została podpisana umowa dotycząca przekazania przez PKP S.A. budynku siedziby PKP Polskich Linii Kolejowych S.A. na własny użytek. Od tamtej pory jedynym zarządzającym, gospodarzem i właścicielem gmachu przy ul. Targowej 74 są PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. 

Zabytkowy budynek centrali PKP Polskich Linii Kolejowych S.A. przy ul. Targowej 74 to kompleks pięciu budynków biurowych oraz 2 obiektów mieszkalnych. Całość postawiona jest na planie litery H. Obiekt zbudowany został według projektu Mariana Lalewicza, słynnego architekta przedwojennej Warszawy. Firma Martens i Daab była odpowiedzialna za prace budowlane, a przedsiębiorstwo Zimmerman z Wilna za otynkowanie. Gmach budowany był w latach 1928-1931. 

W budynku centralnym znajdowały się: dyrekcja, sale posiedzeń - wielka i mała, bank kolejowy ze skarbcem (wejście od ul. Wileńskiej), stołówka, szatnia, archiwum, biblioteka oraz 2 piony komunikacyjne składające się z klatki schodowej oraz po dwie windy po każdej ze stron. Zamysł architekta był taki, aby połączyć skrzydła budynku łącznikami tak, by zapewnić swobodne przejście pracowników poszczególnych wydziałów przez budynek dyrekcji. Takie założenie zachowało się po dziś, jedynie z niewielkimi zmianami wynikającymi z organizacji struktury biur PKP Polskich Linii Kolejowych S.A. Na terenie kompleksu budynków PLK, od strony ul. Wileńskiej, znajdują się dwa budynki w jednym mieszczą się organizacje związkowe, w drugim zamieszkują lokatorzy podlegający odrębnej administracji.

Dzięki nieznacznym zniszczeniom, jakim budynek uległ podczas II wojny światowej, założenie architektoniczne budowli zostało w pełni zachowane.

Opis kompleksu budynków

Na terenie, który otoczony jest ul. Targową, Wileńską i al. Solidarności znajduje się siedem budynków. Do głównej części, biurowej prowadzą dwa, bliźniacze wejścia od ul. Targowej i Wileńskiej. Stojąc przed każdym, widzimy kolumnadę w porządku doryckim zakończoną portykiem, nawiązując do architektury starożytnej. Na portyku od strony ul. Targowej umieszczona jest płaskorzeźba orła w koronie, co ciekawe jest to pierwszy warszawski orzeł, który odzyskał koronę po 1989 roku. 

Po wejściu na dziedziniec, na wprost widzimy centralny budynek, który góruje nad pozostałymi, bocznymi skrzydłami. Patrząc się na samą bryłę odczuwamy ważność i potęgę samej budowli. To efekt filozofii, którą reprezentowali ówcześni architekci. Gmachy urzędów były reprezentacyjne, osoby, które odwiedzały te miejsca miały czuć respekt, wielkość i powagę od samego wejścia. Rozglądając się wokół widzimy, że elewacja dziedzińca ma również elementy architektoniczne nawiązujące do starożytności. W dolnej części obiektu, od parteru do pierwszego piętra wznoszą się rzędy doryckich pilastrów zakończonych tryglifem z metopami nawiązującymi symboliką do służb kolejowych, m.in. mechanicznej, zdrowia, drogowej. Budynek centralny nakryty jest dachem płaskim, zaś cztery skrzydła dachem czterospadowym. Okna biur ulokowanych na parterze zabezpieczono kratami z elementami liter „WDKP”. Współcześnie zachowała się oryginalna posadzka, którą można podziwiać w głównych łącznikach obiektu.

Opis wnętrza

Wnętrza budynku odbiegają od założeń antycznych architektów. Mamy tu typowe modernistyczne rozwiązania. Posadzki i klatki schodowe są wyłożone marmurem. Ściany przy wejściu obłożone są płytami, prawdopodobnie z tego samego materiału, co elewacja budynku. Usytuowane nad schodami, mosiężne poręczne z elementami dekoracyjnymi w typie Art Deco prowadzą do serca budynku, czyli do prezydium z pokojami zarządu i reprezentacyjnymi salami, które od początku użytkowania miały gościć osobistości. W niektórych opracowaniach widnieje informacja o dekoracjach Art Deco popularnych dla lat 20-tych XX wieku, które dominowały w prezydium. Zatem gdzie one się znajdują? Przyjrzyjmy się wnękom usytuowanym na półpiętrze na przeciwko wejścia do prezydium. Drewniany okrągły stół, ławy oraz panele drewniane lakierowane udekorowane czarnymi rombami. Geometryczne elementy właśnie wskazują na ten styl sztuki współczesnej. Z tego samego drewna są wyciosane drzwi wejściowe do gabinetów zarządu, widać na nich widać czarne romby oraz rozety. W tym samym stylu zrobiona jest posadzka w dużej sali konferencyjnej. W mniejszej, sąsiadującej na podłodze znajdują się elementy geometryczne. 

„Sala A”- serce budynku

Najbardziej dekoracyjnym i barwnym miejscem jest duża sala konferencyjna, która mieści się w samym centrum środkowego budynku kompleksu. Do naszych czasów zachował się oryginalny wygląd sali. Założenie na planie prostokąta. Ściana po stronie północnej jest przepruta rzędem w pięciu podwójnych okien rozciągających się na całej długości zakończonych parapetami z marmuru kieleckiego, dzięki temu pomieszczenie jest dobrze oświetlone. Na pozostałych ścianach widać elementy dekoracyjne, pilastry, przypominające płaski filar, wykonane z turkusowego stiuku, czyli materiału będącego imitacją marmuru. Pilastry zakończone są kapitelem w porządku jońskim w kolorze złotym. We wnękach znajdują się dekoracyjne tonda i mosiężne kratki z elementami roślinnymi, które osłaniają grzejniki. W co drugim przęśle znajdują się dwuskrzydłowe, drewniane drzwi. Strop kasetonowy posiada bogatą dekorację malarską, w kolorze czerni oraz ciemnej czerwieni, i sztukatorską, w postaci rozet. Dodatkowe oświetlenie sali dają dwa, oryginalnie zachowane, mosiężne żyrandole. Posadzka drewniana, płytowa układana w wydłużone skontrastowane romby z jasnego i ciemnego drewna, ujęte bordiurą. 

Ciekawostki związane z budynkiem:

»  Nad głównym wejściem od ul. Wileńskiej przed wojną znajdował się napis „Kasa Dyrekcyjna DOKP” po wojnie w tym miejscu było wejście do Komitetu Dzielnicowego PZPR.

»  W wejściu od ul. Targowej zamontowane były jedyne w tym gmachu drzwi obrotowe.

»  Budynek wielokrotnie posłużył jako tło w scenach: „Misia”, „Fuchy”, „Kamieni na Szaniec”, „Gdzie jesteś Panie Prezydencie”, kręcono w nim także „Urodziny Młodego Warszawiaka”, „Kilera”, „Kiler-ów 2-óch”, „Tydzień z Życia Mężczyzny”, „Pianistę”, „Czas Honoru”, „Polonia Restituta”, „Układ Krążenia”, „Bigda Idzie”. Często też „występował” w kronikach w czy produkcjach dokumentalnych, chociażby w programie Bogusława Wołoszańskiego „Sensacje XX wieku”.

Bibliografia:
1. Źródła dostępne w bibliotece Centrali PKP Polskich Linii Kolejowych S.A.
2. Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Warszawie- zbiór dokumentów konserwatorskich.
3. Zdjęcia oraz plany budynku stworzone przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Warszawie.
4. J. Berlińska, M. Chlewski Kroniki, D.O.K.P. Warszawa, Część I, t.1. Warszawa 1974.
5. J. Berlińska, M. Chlewski Kroniki, D.O.K.P. Warszawa, Część II 1918-1944, t. 1918-1939, Warszawa 1947.
6. Kurjer Warszawski, 1928 nr 248, s. 13: Gmach Dyrekcji Kolejowej, Kurjer Warszawski, 1929 nr 298, wyd. wiecz., s. 6: Polski Przemysł Budowlany, 1929, nr 4 s. 68; Przegląd Budowlany, 1929, z. 7,s. 273: Nowe budynki kolejowe w Warszawie. (Budowa gmachu dyrekcji), Posiew, 1930 nr 28, s. 6; Przegląd Budowlany, 1930, z. 1; Poświęcenie nowego gmachu Warszawskiej Dyrekcji Kolei Państwowych, Gazeta polska, 1931, nr 327, s. 3; Nowy gmach warszawskiej dyrekcji kolejowej, Żołnierz polski, 1931, nr 49, s. 1083; Nowy gmach Warszawskiej Dyrekcji Kolejowej, Przegląd komunikacyjny, 1932, nr 1, s. 11; Budowa gmachu Dyrekcji Kolei Państwowych w Warszawie, Przegląd komunikacyjny, 1932, nr 1,s. 12-13; Marian Lalewicz, Nowa siedziba Warszawskiej Dyrekcji Kolejowej jako nowoczesny i celowo przemyślany gmach, Przegląd komunikacyjny, 1932, nr 1, s. 14-16, Monografia Zarządu Zaopatrzenia Materiałowo-Technicznego CDOKP w Warszawie (1944-1984).

Źródła Internetowe:
1. http://www.warszawa1939.pl/index_architektura.php?r1=targowa_74&r3=0 
2. https://pl.wikipedia.org/wiki/Budynek_Dyrekcji_Kolei_Państwowych_w_Warszawie
3. http://warszawa.fotopolska.eu/Warszawa/b3715,Dyrekcja_Kolei_Panstwowych.html
4. http://www.polskaniezwykla.pl/web/place/1123,warszawa-budynek-dyrekcji-kolei-panstwowych.html 

 

Zobacz także: